ଯାତ୍ରୀ କାମନୀତ

ଚିତ୍ତରଞ୍ଜନ ଦାସ

ପରିଚୟ (Introduction)

ନୋବେଲ ପୁରସ୍କାର ବିଜେତା ବିଶିଷ୍ଟ ଡେନିସ୍ ଲେଖକ କାର୍ଲ ଗ୍ୟେଲେରପ୍‌ଙ୍କ ଅମର ସୃଷ୍ଟି 'ଯାତ୍ରୀ କାମନୀତ' (୧୯୦୬) ବିଶ୍ୱ ସାହିତ୍ୟର ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ରତ୍ନ । ଏହି ମହାନ ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ଓଡ଼ିଶାର ବରେଣ୍ୟ ସାହିତ୍ୟିକ ଓ ଚିନ୍ତାନାୟକ ଚିତ୍ତରଞ୍ଜନ ଦାସ ଅତି ଚମତ୍କାର ଭାବରେ ଓଡ଼ିଆରେ ଅନୁବାଦ କରିଛନ୍ତି, ଯାହା ପାଠକକୁ ଏକ ଭିନ୍ନ ସ୍ତରର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅନୁଭୂତି ପ୍ରଦାନ କରେ । ଏହି ଉପନ୍ୟାସଟି ଆମକୁ ଭଗବାନ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ନିଜ ସମୟର ସେହି ପ୍ରାଚୀନ ଓ ଗୌରବମୟ ଭାରତବର୍ଷକୁ ନେଇଯାଏ, ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ ଓ ବୈରାଗ୍ୟର ବାସନା ମନୁଷ୍ୟର ଚେତନାକୁ ଆନ୍ଦୋଳିତ କରୁଥିଲା ।

କାହାଣୀର କେନ୍ଦ୍ରରେ ଅଛି ଜଣେ ସୁନ୍ଦର ଓ ବହୁଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ଯୁବକ କାମନୀତ, ଯିଏ ନିଜ ଜୀବନର ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲା ସାଂସାରିକ ସୁଖ ଏବଂ ପାର୍ଥିବ ଆନନ୍ଦର ଅନ୍ୱେଷଣରେ । ମାତ୍ର ଜୀବନର ଘାତପ୍ରତିଘାତ ଏବଂ ପ୍ରେମର ବିଚ୍ଛେଦ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଉପଲବ୍ଧି କଲା ଯେ ପାର୍ଥିବ ସବୁକିଛି କ୍ଷଣିକ ଏବଂ ପରିଶେଷରେ ଦୁଃଖର କାରଣ । ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରୁ ତାର ମନ ଶାଶ୍ୱତ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଓ ନିର୍ବାଣର ମାର୍ଗ ଆଡ଼କୁ ଢଳିବାକୁ ଲାଗିଲା । ଏହି ପୁସ୍ତକଟି କେବଳ ଏକ ସାଧାରଣ ପ୍ରେମ କାହାଣୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ମୃତ୍ୟୁ ପରର ଅତୀନ୍ଦ୍ରିୟ ଯାତ୍ରା ଏବଂ ପୁନର୍ଜନ୍ମର ରହସ୍ୟାବୃତ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଉନ୍ମୋଚିତ କରେ ।

ଲେଖକ ଅତ୍ୟନ୍ତ କବିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୈଳୀରେ ଭାରତୀୟ ପ୍ରକୃତିର ବର୍ଣ୍ଣାଢ଼୍ୟ ଶୋଭାକୁ ଚିତ୍ରଣ କରିବା ସହିତ ଆମକୁ କାମନୀତ ସହ ପୃଥିବୀର ପରିଧି ବାହାରକୁ ସେହି ସହସ୍ରଦଳଯୁକ୍ତ ବ୍ରହ୍ମମଣ୍ଡଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେଇଯାଇଛନ୍ତି । ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ଗୂଢ଼ ଦର୍ଶନ, ସ୍ୱର୍ଗରାଜ୍ୟର ସ୍ୱପ୍ନ ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିର ବିଲୟ ପରି ଗଭୀର ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ୟେଲେରପ୍ ଏପରି ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି, ଯାହା ପାଠକର ହୃଦୟରେ ଜ୍ଞାନର ଏକ ନୂତନ ଦିଗନ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଯଦି ଆପଣ ଜୀବନର ଗଭୀର ସତ୍ୟ, ପ୍ରେମର ଅଧ୍ୟାତ୍ମିକ ରୂପ ଏବଂ ଶାଶ୍ୱତ ଶାନ୍ତିର ସନ୍ଧାନରେ ଅଛନ୍ତି, ତେବେ 'ଯାତ୍ରୀ କାମନୀତ' ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଅନନ୍ୟ ଅନୁଭୂତି ହେବ । ଏହି ପୁସ୍ତକଟି ପାଠକକୁ ବାଧ୍ୟ କରେ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ଯେ, ଆମେ ସମସ୍ତେ କେଉଁଠି ନା କେଉଁଠି ସେହି ଏକା ପରମ ଶାନ୍ତି ବା 'ନିର୍ବାଣ'ର ଅନ୍ୱେଷଣରେ ଏକ ଏକ ଯାତ୍ରୀ ମାତ୍ର ।

ପୃଷ୍ଠଭୂମି (Setting and Context)

"ଯାତ୍ରୀ କାମନୀତ" ଉପନ୍ୟାସର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ହେଉଛି ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ସେହି ଗୌରବମୟ ସମୟ, ଯେତେବେଳେ ଭଗବାନ ବୁଦ୍ଧ ସ୍ୱଶରୀରରେ ଏହି ଧରାପୃଷ୍ଠରେ ବିଚରଣ କରି ମାନବ ଜାତିକୁ ମୁକ୍ତିର ପଥ ଦେଖାଉଥିଲେ । ଏହି କାହାଣୀଟି ଆମକୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ପଞ୍ଚମ କିମ୍ବା ଷଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀର ସେହି ରୁଦ୍ଧିମନ୍ତ ଭାରତବର୍ଷକୁ ନେଇଯାଏ, ଯେଉଁଠି ମଗଧର ରାଜଗୃହ, କୌସାମ୍ବି ଏବଂ ଉଜ୍ଜୟିନୀ ପରି ନଗରୀଗୁଡ଼ିକ ସୌଭାଗ୍ୟ ଓ ସମୃଦ୍ଧିର ଶିଖରରେ ଥିଲେ । ସେହି ସମୟର ପରିବେଶରେ ବଣିକମାନଙ୍କର ପ୍ରଭାବ, ରାଜାମାନଙ୍କର ପ୍ରତାପ ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ଅନ୍ୱେଷଣରେ ବାହାରୁଥିବା ପରିବ୍ରାଜକ ବା ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନଙ୍କର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ଏଠାରେ ଅତି ନିଖୁଣ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି ।

ଲେଖକ ଗ୍ୟେଲେରପ୍ ଏହି ପୁସ୍ତକରେ ଭାରତର ଗ୍ରୀଷ୍ମମଣ୍ଡଳୀୟ ପ୍ରକୃତିକୁ ଅତି କବିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ବର୍ଣ୍ଣାଢ଼୍ୟ ଶୈଳୀରେ ଚିତ୍ରଣ କରିଛନ୍ତି । ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା ଏବଂ ଯମୁନାର ମହାମିଳନ ବା 'ତ୍ରିବେଣୀ ସଙ୍ଗମ'ର ଦୃଶ୍ୟ, ନଦୀ ବକ୍ଷରେ ଭାସମାନ ନୌକା ଏବଂ କୌସାମ୍ବି ନଗରୀର ମନୋରମ ଅଶୋକ-ଉଦ୍ୟାନ ପାଠକ ଆଗରେ ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଛବି ସୃଷ୍ଟି କରେ । ରାଜଗୃହର ସେହି ଶାନ୍ତ 'ଆମ୍ରବନ' ଯେଉଁଠି ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଧ୍ୟାନମଗ୍ନ ହୋଇ ବସନ୍ତି, ତାହା ଶାନ୍ତି ଓ ବୈରାଗ୍ୟର ଏକ ପବିତ୍ର ପରିବେଶ ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ । ଦୂରରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହିମାଳୟର ତୁଷାରମୟ ଶୃଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଏହି ଭୌତିକ ସଂସାର ବାହାରେ ଥିବା ଏକ ଅତିପାର୍ଥିବ ଜଗତର ସୂଚନା ଦିଅନ୍ତି ।
 

କିନ୍ତୁ ଏହି କାହାଣୀର ପରିସର କେବଳ ପୃଥିବୀରେ ସୀମିତ ନାହିଁ । କାମନୀତର ଜୀବନ ଯାତ୍ରା ସହିତ ଏହି ପୃଷ୍ଠଭୂମି ମଧ୍ୟ ବଦଳି ଚାଲେ ଏବଂ ଆମକୁ ମୃତ୍ୟୁ ପରର ଅତିପାର୍ଥିବ ରାଜ୍ୟ ବା 'ଅମରାବତୀ' (ସ୍ୱର୍ଗର ପଶ୍ଚିମ ଭାଗ)କୁ ନେଇଯାଏ । ସେଠାରୁ ଯାତ୍ରା ପୁଣି ଆହୁରି ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଗତି କରି ସେହି ସହସ୍ରଦଳଯୁକ୍ତ ବ୍ରହ୍ମମଣ୍ଡଳ ବା ନକ୍ଷତ୍ରଲୋକରେ ପ୍ରବେଶ କରେ । ଏହି ବିଶାଳ ଓ ବ୍ୟାପକ ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ଦର୍ଶନ, ଜୀବନର ଦୁଃଖ, କ୍ଷଣିକତା, ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଏବଂ ପରିଶେଷରେ ଶାଶ୍ୱତ ଶୂନ୍ୟତା ବା 'ନିର୍ବାଣ'ର ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ଗଳ୍ପର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି । ଏହି ପୃଷ୍ଠଭୂମି ପାଠକକୁ ମନୁଷ୍ୟ ଆତ୍ମାର ଏକ ଅନନ୍ତ ଓ ରହସ୍ୟମୟ ଯାତ୍ରାରେ ସାମିଲ କରିଥାଏ ।

ପ୍ରମୁଖ ପାତ୍ରମାନେ (Major Characters)

ଏଠାରେ 'ଯାତ୍ରୀ କାମନୀତ' ପୁସ୍ତକର ପ୍ରମୁଖ ପାତ୍ରମାନଙ୍କର ଏକ ବିସ୍ତୃତ ପରିଚୟ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି:

କାମନୀତ : ଉଜ୍ଜୟିନୀର ଜଣେ ଧନୀ ବଣିକ ପୁତ୍ର, ଯିଏ ସାଂସାରିକ ପ୍ରେମ ଓ ସୁଖ ତ୍ୟାଗ କରି ପରମ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ପରିବ୍ରାଜକ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ହୋଇ ନିର୍ବାଣ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ।

ବଶିଷ୍ଠୀ : କାମନୀତଙ୍କର ପ୍ରିୟତମା, ଯିଏ ମର୍ତ୍ତ୍ୟଲୋକରେ ଅନେକ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବା ପରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ଦୀକ୍ଷିତ ହୋଇ ସ୍ଵର୍ଗରେ କାମନୀତଙ୍କୁ ପରମ ଜ୍ଞାନର ବାଟ ଦେଖାଇ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ କଲେ ।

ଭଗବାନ ବୁଦ୍ଧ : ଶାନ୍ତି ଓ ବୋଧିର ପ୍ରତୀକ, ଯିଏ ତଥାଗତ ରୂପରେ ନିଜର ଗମ୍ଭୀର ଉପଦେଶ ଦ୍ଵାରା କାମନୀତଙ୍କ ପରି ଅଜ୍ଞାନୀ ଯାତ୍ରୀଙ୍କୁ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବାର ପଥ ପ୍ରଦାନ କଲେ-।

ଅଙ୍ଗୁଳିମାଳା : ଭୟଙ୍କର ଦସ୍ୟୁରୁ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଶାନ୍ତ ଶିଷ୍ୟ ପାଲଟିଥିବା ଏହି ପାତ୍ର ନିଜ ପାପର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରି କାମନୀତ ଓ ବଶିଷ୍ଠୀଙ୍କ ଜୀବନରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ନିଭାଇଥିଲେ-।

ଶତଗୀର : ମନ୍ତ୍ରୀପୁତ୍ର ଓ କାହାଣୀର ଖଳନାୟକ, ଯିଏ କୁଟିଳ ଚକ୍ରାନ୍ତ କରି କାମନୀତଙ୍କୁ ମୃତ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ ଏବଂ ବଶିଷ୍ଠୀଙ୍କୁ ମିଥ୍ୟା କହି କୌଶଳରେ ନିଜର ପତ୍ନୀ କରିଥିଲେ ।

ବାଜଶ୍ରବା : ଜଣେ ପଣ୍ଡିତ ଦସ୍ୟୁ, ଯିଏ କାମନୀତଙ୍କୁ ବିଚିତ୍ର ଧର୍ମୋପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ନିଜର ଖରାପ କର୍ମ ଫଳରୁ ଭୟଙ୍କର ନରକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା ।

ସୋମଦତ୍ତ : କୌସାମ୍ବିରେ କାମନୀତଙ୍କର ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ବନ୍ଧୁ, ଯିଏ ନିଜ ପ୍ରେମିକା ମେଦିନୀଙ୍କ ସହିତ ମିଶି କାମନୀତ ଓ ବଶିଷ୍ଠୀଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ପ୍ରେମ ମିଳନରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ।

ମେଦିନୀ : ବଶିଷ୍ଠୀଙ୍କର ବିଶ୍ୱସ୍ତ ସଖୀ, ଯିଏ ବିପଦ ସମୟରେ ତାଙ୍କର ସହାୟ ହେଲେ ଏବଂ ପରିଶେଷରେ ସାଂସାରିକ ମୋହ ତ୍ୟାଗ କରି ଭିକ୍ଷୁଣୀ ଭାବେ ଭଗବାନ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ ।

ସହସ୍ରାର ବ୍ରହ୍ମା : ବ୍ରହ୍ମଲୋକର ଅଧିପତି, ଯାହାଙ୍କର ପ୍ରଭା ଦିନେ ଅପୂର୍ବ ଓ ଅସୀମ ଥିଲା କିନ୍ତୁ ସୃଷ୍ଟିର ଅନ୍ତିମ ବିଲୟ ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଜ୍ୟୋତି କ୍ରମେ ନିଷ୍ପ୍ରଭ ଓ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଗଲା ।

ବିଷୟବସ୍ତୁ (Main Content)

'ଯାତ୍ରୀ କାମନୀତ'ର କାହାଣୀ କେବଳ ଏକ ସାଧାରଣ ଯୁବକର ଜୀବନ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ମାନବ ଆତ୍ମାର ଏକ ଜଟିଳ ତଥା ରୋମାଞ୍ଚକର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଯାତ୍ରା । ଏହି କାହାଣୀଟି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ସମୃଦ୍ଧ ନଗରୀ ଉଜ୍ଜୟିନୀରୁ, ଯେଉଁଠାରେ ଜଣେ ଧନୀ ବଣିକର ସୁପୁତ୍ର କାମନୀତ ସକଳ ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗମ ହୋଇ ନିଜର ଯୌବନରେ ପଦାର୍ପଣ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଶିକ୍ଷା ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ତାଙ୍କ ପିତା ତାଙ୍କୁ ବାଣିଜ୍ୟର ବ୍ୟବହାରିକ ଜ୍ଞାନ ଶିଖାଇବା ପାଇଁ ଏବଂ ଜଗତ ଦେଖିବାର ସୁଯୋଗ ଦେବା ପାଇଁ ଏକ ଶକଟ ବାହିନୀ ସହ କୌସାମ୍ବି ପଠାଇଲେ । କାମନୀତଙ୍କର ଏହି ପ୍ରଥମ ବାଣିଜ୍ୟ ଯାତ୍ରା ଥିଲା ଅତ୍ୟନ୍ତ ରୋମାଞ୍ଚକର, ଯେଉଁଠି ସେ ପ୍ରଥମ କରି ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନାର ସଙ୍ଗମ ଦେଖି ମନ୍ତ୍ରମୁଗ୍ଧ ହୋଇଯାଇଥିଲେ ।

କୌସାମ୍ବିରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ କାମନୀତଙ୍କ ଜୀବନରେ ଏକ ନୂତନ ମୋଡ଼ ଆସିଲା । ଦିନେ ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ ଉତ୍ସବରେ ସେ ସୁନ୍ଦରୀ କନ୍ୟା ବଶିଷ୍ଠୀଙ୍କୁ 'କନ୍ଦୁକ-କ୍ରୀଡ଼ା' (ପେଣ୍ଡୁ ଖେଳ) କରୁଥିବାର ଦେଖିଲେ । ସେହି ସମୟର ସେହି ଦୃଶ୍ୟ ଏତେ ଜୀବନ୍ତ ଥିଲା ଯେ କାମନୀତଙ୍କର ଆଖି ସହ ବଶିଷ୍ଠୀଙ୍କର ଆଖି ମିଶିଗଲା ଏବଂ ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରୁ ଦୁହିଁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଶାଶ୍ୱତ ପ୍ରେମର ଅଙ୍କୁରୋଦ୍‌ଗମ ହେଲା । କିନ୍ତୁ ଏହି ପ୍ରେମ ସହଜ ନଥିଲା, କାରଣ ମନ୍ତ୍ରୀପୁତ୍ର ଶତଗୀର ମଧ୍ୟ ବଶିଷ୍ଠୀଙ୍କୁ ପାଇବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲା, ଯାହା ଫଳରେ କାମନୀତଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କର ଏକ ସଂଘର୍ଷ ମଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲା । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ, କାମନୀତ ଓ ବଶିଷ୍ଠୀ ପରସ୍ପରକୁ ଗୁପ୍ତରେ ସେହି ମନୋରମ 'ଅଶୋକ-ଉଦ୍ୟାନ'ରେ ଭେଟିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ସେହି ସୁଗନ୍ଧିତ ରଜନୀଗୁଡ଼ିକରେ ସେମାନେ ନିଜର ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ପ୍ରେମ ବିଷୟରେ ଅନେକ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଲେ । ସେମାନେ ଆକାଶଗଙ୍ଗାକୁ ସାକ୍ଷୀ ରଖି ଶପଥ କଲେ ଯେ, ଯଦି ଏହି ଜନ୍ମରେ ସେମାନଙ୍କର ମିଳନ ସମ୍ଭବ ନହୁଏ, ତେବେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗର ପଶ୍ଚିମ ଭାଗରେ ନିଶ୍ଚୟ ପରସ୍ପରକୁ ଭେଟିବେ । ସେଠାରେ ପ୍ରବାଳବୃକ୍ଷର ସୁବାସ ସେମାନଙ୍କର ଅତୀତ ସ୍ମୃତିକୁ ପୁଣି ଜାଗ୍ରତ କରିବ ବୋଲି ବଶିଷ୍ଠୀ କହିଥିଲା-।

ସୌଭାଗ୍ୟର ସମୟ ଅଧିକ କାଳ ରହିଲାନାହିଁ । କାମନୀତଙ୍କୁ ପିତାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ୍ରମେ ଉଜ୍ଜୟିନୀ ଫେରିବାକୁ ପଡ଼ିଲା । ବାଟରେ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ ବିଦିଶାର ଭୟଙ୍କର ଅରଣ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଶକଟ ବାହିନୀ ଭୟଙ୍କର ଦସ୍ୟୁ ଅଙ୍ଗୁଳିମାଳାଙ୍କ କବଳରେ ପଡ଼ିଲା । ଅଙ୍ଗୁଳିମାଳା କାମନୀତଙ୍କର ସମସ୍ତ ଧନ ସମ୍ପତ୍ତି ଲୁଟିନେବା ସହ ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଦୀ କରି ରଖିଲା । ସେହି ଦସ୍ୟୁ ଦଳରେ କାମନୀତ ଦୁଇଜଣ ଅଦ୍ଭୁତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଲେ - ଜଣେ ହେଉଛନ୍ତି ନୃଶଂସ ଅଙ୍ଗୁଳିମାଳା ଏବଂ ଅନ୍ୟଜଣେ ହେଉଛନ୍ତି ପଣ୍ଡିତ ଦସ୍ୟୁ ବାଜଶ୍ରବା । ବାଜଶ୍ରବାଙ୍କଠାରୁ ସେ ପାପ-ପୁଣ୍ୟ ଏବଂ ଜୀବନର କଠୋର ଦର୍ଶନ ବିଷୟରେ ଏକ ଭିନ୍ନ ଶିକ୍ଷା ପାଇଲେ, ଯେଉଁଠି ବାଜଶ୍ରବା କହିଥିଲେ ଯେ ହତ୍ୟାକାରୀ ପ୍ରକୃତରେ କାହାକୁ ହତ୍ୟା କରେ ନାହିଁ । ଶେଷରେ, ପିତାଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ କ୍ଷତିପୂରଣ ଅର୍ଥ ଆସିବାରୁ କାମନୀତ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଉଜ୍ଜୟିନୀ ଫେରିଗଲେ, କିନ୍ତୁ କୌସାମ୍ବିରେ ବଶିଷ୍ଠୀଙ୍କ ପାଖରେ ମିଥ୍ୟା ଖବର ପହଞ୍ଚିଲା ଯେ କାମନୀତ ଦସ୍ୟୁଙ୍କ ହାତରେ ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି । ଫଳସ୍ୱରୂପ, ବଶିଷ୍ଠୀ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ବିରୁଦ୍ଧରେ ଶତଗୀରକୁ ବିବାହ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ, କାରଣ ଅଙ୍ଗୁଳିମାଳା ନିଜେ ମିଥ୍ୟା ସାକ୍ଷ୍ୟ ଦେଇଥିଲା ଯେ ସେ କାମନୀତଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଛି ।

ଉଜ୍ଜୟିନୀରେ କାମନୀତ ନିଜ ଜୀବନର ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ସେ ଦୁଇଟି ବିବାହ କଲେ ଏବଂ ଅଜସ୍ର ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରି ଜଣେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବଣିକ ହେଲେ । କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ପାରିବାରିକ ଜୀବନରେ ଶାନ୍ତି ନଥିଲା, ଦୁଇ ପତ୍ନୀଙ୍କ କଳହ ଏବଂ ସାଂସାରିକ ବିଷୟ ବାସନା ତାଙ୍କୁ ଧୀରେ ଧୀରେ କ୍ଳାନ୍ତ କରିଦେଲା । ଦିନେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରକୁ ଜଣେ ଶାନ୍ତ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଭିକ୍ଷା ପାଇଁ ଆସିଲେ, ଯାହାଙ୍କୁ ଦେଖି କାମନୀତଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଚେତନା ଜାଗ୍ରତ ହେଲା । ସେହି ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଜଣକ ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହଁନ୍ତି, ସେ ଥିଲେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ଅଙ୍ଗୁଳିମାଳା । ସେ ଅନୁଭବ କଲେ ଯେ ସଂସାରର ସମସ୍ତ ସୁଖ କ୍ଷଣସ୍ଥାୟୀ ଏବଂ ଏହି ମୋହମାୟା ତାଙ୍କୁ ପ୍ରକୃତ ଶାନ୍ତି ଦେଇପାରିବ ନାହିଁ । ଫଳରେ, ଦିନେ ରାତ୍ରିରେ ସେ ନିଜର ସମସ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ପରିବାର ତ୍ୟାଗ କରି ଭଗବାନ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ସନ୍ଧାନରେ ଜଣେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ଭାବେ ଘରୁ ବାହାରି ପଡ଼ିଲେ ।

ତାଙ୍କର ଯାତ୍ରା କାଳରେ କାମନୀତ ରାଜଗୃହରେ ପହଞ୍ଚି ଏକ କୁମ୍ଭାରର ଘରେ ରାତ୍ରିଯାପନ କଲେ । ସେହି ସ୍ଥାନରେ ସେ ଜଣେ ବୃଦ୍ଧ ସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କୁ ଭେଟିଲେ, ଯିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ । କାମନୀତ ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ ଯେ ସେହି ବୃଦ୍ଧ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଜଣକ ହିଁ ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ ବୁଦ୍ଧ-। ସମଗ୍ର ରାତ୍ରି ଧରି କାମନୀତ ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ନିଜ ଜୀବନର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ପ୍ରେମ କାହାଣୀ ଶୁଣାଇଲେ-। ବୁଦ୍ଧ ତାଙ୍କୁ ଚାରୋଟି ଆର୍ଯ୍ୟ ସତ୍ୟ ଏବଂ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବାର ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ମାର୍ଗ ବିଷୟରେ ବୁଝାଇଲେ । କିନ୍ତୁ କାମନୀତଙ୍କର ମନ ସେତେବେଳେ ବି ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମୁକ୍ତିର ଆଶାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିବାରୁ, ସେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କର ଗଭୀର ଶୂନ୍ୟତାବାଦୀ ଉପଦେଶକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ । ପରଦିନ ସକାଳେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଆମ୍ରବନକୁ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ ଏକ ଦୁର୍ଘଟଣାରେ ଏକ ଗାଈର ଆକ୍ରମଣରେ କାମନୀତଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହେଲା ।

ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କାମନୀତଙ୍କର ଆତ୍ମା ସ୍ୱର୍ଗର ପଶ୍ଚିମ ଭାଗରେ ଅର୍ଥାତ୍ 'ଅମରାବତୀ'ରେ ଜନ୍ମ ନେଲା । ସେଠାରେ ସେ ନିଜର ପ୍ରିୟତମା ବଶିଷ୍ଠୀଙ୍କୁ ପୁଣି ଭେଟିଲେ, ଯିଏ ନିଜର ସାଂସାରିକ ଜୀବନ ଶେଷରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ ଭିକ୍ଷୁଣୀ ହୋଇଥିଲେ । ସ୍ୱର୍ଗରେ ସେମାନେ ଅନେକ ଯୁଗ ଧରି ପରମ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କଲେ । କିନ୍ତୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ସେମାନେ ଅନୁଭବ କଲେ ଯେ ସ୍ୱର୍ଗର ଏହି ସୁଖ ମଧ୍ୟ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ନୁହେଁ, କାରଣ ପଦ୍ମପାଖୁଡ଼ାଗୁଡ଼ିକ ମଉଳିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା । ସେମାନେ ସେହି ସହସ୍ରଦଳ ଯୁକ୍ତ ବ୍ରହ୍ମମଣ୍ଡଳକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନେ ସୃଷ୍ଟିର ବିଲୟ ବା 'ସୃଷ୍ଟିର ସନ୍ଧ୍ୟା'କୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କଲେ । ସେହି ଅନ୍ତିମ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବଶିଷ୍ଠୀଙ୍କ ମାର୍ଗଦର୍ଶନରେ କାମନୀତ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଉପଦେଶର ପ୍ରକୃତ ମର୍ମ ବୁଝିପାରିଲେ ଯେ ଯେଉଁଠି ପ୍ରେମ ଅଛି ସେଠି ଦୁଃଖ ଅଛି । ସେମାନେ ନିଜର ସମସ୍ତ ବାସନା ଓ ଅହଂକାର ତ୍ୟାଗ କରି ସେହି ଶାଶ୍ୱତ ଶୂନ୍ୟତା ବା 'ନିର୍ବାଣ'ରେ ଲୀନ ହୋଇଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର ସବୁଦିନ ପାଇଁ ସରିଗଲା । ଏହିପରି ଭାବରେ କାମନୀତଙ୍କ ଆତ୍ମାର ଯାତ୍ରା ସଫଳ ହେଲା ।

ଉପସଂହାର (Conclusion)

'ଯାତ୍ରୀ କାମନୀତ' କେବଳ ଏକ କାହାଣୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ହେଉଛି ମନୁଷ୍ୟ ଆତ୍ମାର ସେହି ଶାଶ୍ୱତ ଅନ୍ୱେଷଣର ଗାଥା ଯାହା ସୀମିତ ସଂସାରରୁ ଅସୀମ ମୁକ୍ତି ଆଡ଼କୁ ଗତି କରେ । ଏହି ଉପନ୍ୟାସଟି ଆମକୁ ଗଭୀର ଭାବେ ଅନୁଭବ କରାଏ ଯେ ସଂସାରର ସବୁ ସୁଖ, ସବୁ ପ୍ରେମ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାର୍ଥିବ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଶେଷରେ କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁର ଓ ଦୁଃଖର କାରଣ । କାମନୀତଙ୍କ ଜୀବନ ଯାତ୍ରା ଯେଉଁ ସାଂସାରିକ ଆନନ୍ଦରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା, ତାହା ମୃତ୍ୟୁର ସୀମା ପାର ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ନକ୍ଷତ୍ର ଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସାରିତ ହୋଇ ପରିଶେଷରେ ଶାଶ୍ୱତ ନିର୍ବାଣରେ ପହଞ୍ଚିଛି ।

ଲେଖକ କାର୍ଲ ଗ୍ୟେଲେରପ୍ ଏହି ପୁସ୍ତକ ମାଧ୍ୟମରେ ଆମକୁ ଏପରି ଏକ ଦର୍ଶନ ସହ ପରିଚିତ କରାଇଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ବାସନା ଓ ତୃଷ୍ଣା ହିଁ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ମୂଳ ବୋଲି ଭଗବାନ ବୁଦ୍ଧଙ୍କର ଗମ୍ଭୀର ଉପଦେଶ ବାରବାର ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହୋଇଥାଏ । କାମନୀତ ଓ ବଶିଷ୍ଠୀ ସ୍ୱର୍ଗର ସେହି ଅପୂର୍ବ କମଳ ସରୋବରରେ ପୁଣି ଏକାଠି ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଶେଷରେ ଉପଲବ୍ଧି କଲେ ଯେ ସ୍ୱର୍ଗର ଏହି ସୁଖ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାୟୀ ନୁହେଁ । ଯେତେବେଳେ ସ୍ୱର୍ଗର ପଦ୍ମ ପାଖୁଡ଼ାଗୁଡ଼ିକ ଝରିବାକୁ ଲାଗିଲା ଏବଂ ସହସ୍ରାର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଜ୍ୟୋତି ନିଷ୍ପ୍ରଭ ହେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା, ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କର ସେହି ମହାସତ୍ୟକୁ ବୁଝିପାରିଲେ ଯେ "ଜନ୍ମ ହେଲେ ହିଁ ମୃତ୍ୟୁ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ" ।

ଏହି କାହାଣୀର ସବୁଠାରୁ ମାର୍ମିକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହେଉଛି, ଯେତେବେଳେ କାମନୀତ ଅନୁଭବ କଲେ ଯେ ସେ ଯେଉଁ ପରମ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଯାତ୍ରୀ ହୋଇ ଦୂର ଦେଶକୁ ଯାଉଥିଲେ, ସେହି ବୁଦ୍ଧ ତାଙ୍କୁ କୌଣସି ଏକ କୁମ୍ଭାରର ଘରେ ଅଜ୍ଞାତରେ ଭେଟିଥିଲେ । ଏହି ଅଜ୍ଞାନତା ହିଁ ମନୁଷ୍ୟର ପ୍ରକୃତ ବନ୍ଧନ, ଯାହାକୁ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଦୂର କରାଯାଇପାରେ । ପରିଶେଷରେ, ବିଶ୍ୱର ବିଲୟ ସମୟରେ କାମନୀତଙ୍କର ସେହି ଶାଶ୍ୱତ ଶୂନ୍ୟତା ବା 'ନିର୍ବାଣ' ପ୍ରାପ୍ତି ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନର ସର୍ବାନ୍ତିମ ଧେୟକୁ ଉନ୍ମୋଚିତ କରେ । ପାତ୍ରର ଶେଷ ବିନ୍ଦୁ ତୈଳ ସରିଆସିଲେ ଦୀପଟି ଯେପରି ନିର୍ବାପିତ ହୋଇଯାଏ, କାମନୀତ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ସମସ୍ତ ପାର୍ଥିବ ଓ ଅପାର୍ଥିବ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ପରମ ନିଶ୍ଚଳ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କଲେ ।

'ଯାତ୍ରୀ କାମନୀତ' ହେଉଛି ଏକ ଅମୃତମୟ ଅନୁଭୂତି, ଯାହା ପାଠକର ହୃଦୟରେ ଏକ ଗଭୀର ଶାନ୍ତି ଓ ବୈରାଗ୍ୟର ଭାବ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଏହାର କବିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣନା ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଗଭୀରତା ଆପଣଙ୍କୁ ଜୀବନର ଏକ ନୂତନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ପ୍ରଦାନ କରିବ । କାମନୀତ ଓ ବଶିଷ୍ଠୀଙ୍କର ଏହି ରୋମାଞ୍ଚକର ଯାତ୍ରାକୁ ନିଜ ଭିତରେ ଅନୁଭବ କରିବା ପାଇଁ ଏବଂ ଜୀବନର ପରମ ସତ୍ୟର ସନ୍ଧାନ ପାଇବା ପାଇଁ ଆପଣ ଏହି ଅମୂଲ୍ୟ ପୁସ୍ତକଟିକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ପଢ଼ନ୍ତୁ । ଏହା କେବଳ ଏକ ବହି ନୁହେଁ, ବରଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନୁଷ୍ୟ ଭିତରେ ଥିବା ସେହି 'ଅନନ୍ତ ଯାତ୍ରୀ'କୁ ଜାଗୃତ କରିବାର ଏକ ସୁନ୍ଦର ଓ ମଧୁର ଆହ୍ୱାନ ।